بەژداری پێ کردنی هەواڵ لە

FacebookTwitterGoogle BookmarksRSS Feed

مێژووی رادیۆ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تا ئێستا

05 ئازار 2018

ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان (13)ی شوباتی هه‌موو ساڵێكی به‌ڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ ناساندووه‌، ته‌مه‌نی ڕادیۆش له‌ 120 ساڵ نزیك ده‌بێته‌وه‌.
ڕادیۆ یه‌كێكه‌ له‌هۆكانی ڕاگه‌یاندن و به‌ربڵاوترینیانه‌ و به‌شێوه‌كی گشتی خه‌ڵك له‌مه‌ودایه‌كی فراوانی جیهاندا پێی ئاشنان و مێژووی داهێنان و سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م ئامێره‌ گرنگه‌ كۆنه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئێستا هۆكانی ڕاگه‌یاندن زۆر بوون‌و پێشكه‌وتنی به‌رچاویشیان به‌خۆیانه‌وه‌ دیوه‌، كه‌چی هێشتا ڕادیۆ توانیویه‌تی پێگه‌ی خۆی ون نه‌كات و گرنگییه‌كه‌ی بمێنێت و به‌ پایه‌داریی بمێنێته‌وه‌.
ناتوانرێت به‌دیارییكراوی كه‌سێك بكرێته‌ داهێنه‌ری ته‌واوی ڕادیۆ، هه‌ر بۆیه‌ له‌ مێژوودا ناوی هه‌موو ئه‌وانه‌ به‌رز ده‌نرخێنرێت كه‌ هه‌وڵیان داوه‌ بۆ گه‌شه‌پێدانی ئه‌م داهێنراوه‌ی مرۆڤ، له‌ ڕاستیشدا یه‌كه‌مین كه‌س كه‌ هه‌وڵی به‌كارهێنانی شه‌پۆله‌كانی ده‌نگی داوه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی ده‌نگ (گۆلیلمۆ ماركۆنی)یه‌ كه‌ 25ی ته‌مموزی ساڵی 1896 دا جفره‌ی مۆرسی به‌كارهێنا بۆ په‌یوه‌ندی بێ ته‌ل، پێش ئه‌و و دوای ئه‌ویش چه‌ندین زانا‌و كه‌سانی داهێنه‌ر هه‌وڵی گواستنه‌وه‌ی ده‌نگیان داوه‌ هه‌ركه‌سه‌یان و به‌جۆرێك له‌و بواره‌دا خۆیان تاقیكردووه‌ته‌وه‌ ، له‌وانه‌ش ( جیناڵد فسندن)ه‌ كه‌ به‌یه‌كه‌مین داهێنه‌ری په‌خشی ده‌نگ داده‌نرێت و دوای ئه‌ویش ناوی چه‌ند كه‌سێكی تر له‌ مێژوودا تۆمار كراوه‌، له‌وانه‌ش ( هانز ئورستد)ی زانای فیزیایی دانیماركییه‌ كه‌ له‌ساڵی (1880)دا سه‌ره‌تای بیركردنه‌وه‌ی له‌ ڕادیۆ داهێناوه‌ و پاش ئه‌ویش (ئه‌ندرییه‌ ماری ئه‌مپیر)ه‌ كه‌ له‌ ساڵی(1819) دا هه‌وڵێكی دیكه‌ی له‌و بواره‌دا تاقیكردووه‌ته‌وه‌. له‌ساڵی (1831) دا زانای به‌ریتانیی (مایكل فارادی) دوای ئه‌ویش (جۆزیف هنری) مامۆستا و زانا له‌زانكۆی برستۆن له‌ ئه‌مریكا هه‌وڵێكی دیكه‌یان له‌ بواری گه‌یاندنی ده‌نگ تاقیكردووه‌ته‌وه‌.
له‌ساڵی (1886) (هاینریش هیرتز) زانای فیزیایی و میكانیكی ئه‌ڵمانی شه‌پۆلی كارۆموگناتیسی له‌وزه‌دا دۆزییه‌وه‌ و هه‌ر ئه‌و بوو سیستمی شه‌پۆلی ڕادیویی (UHF)ی دۆزییه‌وه‌ و به‌یه‌كه‌مین كه‌سیش داده‌نرێت كه‌ دیزاینی بۆ ئامێری ناردن و پێشوازیی یه‌كه‌مین شه‌پۆله‌ ڕادیۆییه‌كان داناوه‌ پاشان له‌ 25ی ته‌مموزی ساڵی 1874 دا (گۆلیملۆ ماركۆنی) یه‌كه‌مین شه‌پۆله‌كانی كارۆ مۆگناتیسی بۆ داهێنانی ڕادیۆ دۆزییه‌وه‌ و خودی ئه‌ویش داهێنه‌ری تروسكه‌كانی بێ ته‌له‌.
په‌خشی ڕادیۆیی مێژووییه‌كی كۆنی هه‌یه‌ و هه‌ر وڵاتێك له‌وڵاتانی جیهان ڕۆژێكی خۆی دیاری كردووه‌ بۆ یادكردنه‌وه‌ی یه‌كه‌مین په‌خشی ڕادیۆیی له‌ وڵاته‌كه‌دا.
به‌پێی سه‌رچاوه‌ جیهانییه‌كان له‌ ساڵی(1907)دا زانایانی ئه‌مریكا و ئه‌ڵمانیا گه‌یشتنه‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی كه‌ ده‌توانرێت به‌ به‌كارهێنانی شه‌پۆلی ڕادیۆیی قسه‌ و ده‌نگ بگوازرێته‌وه‌ و ئه‌مه‌ش ڕێگه‌ی خۆشكرد بۆ په‌یوه‌ندیی ته‌له‌فۆنیی و توانای په‌خشی ڕادیۆیی.
یه‌كه‌مین په‌خشی ڕادیۆیی له‌لایه‌ن ئه‌ندازیارانی كۆمپانیای (بیستبێرگ) بووه‌ له‌ئه‌مریكا، ئه‌وه‌ش به‌ شێوه‌یه‌كی ڕێكه‌وت بووه‌، له‌كاتێكدا كارمه‌نده‌كان سه‌رقاڵ بوون به‌ تاقیكردنه‌وه‌ی گواستنه‌وه‌ی ده‌نگ و بیریان له‌وه‌ كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ مۆزیكی سه‌ر ئه‌و قه‌وانانه‌ی له‌به‌رده‌ستیاندایه‌ به‌كار بهێنن بۆ گواستنه‌وه‌ی ده‌نگ، ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ ماڵه‌وه‌ ئامێریی سه‌ره‌تایی وه‌رگرتنی شه‌پۆله‌كانی ده‌نگیان هه‌بووه‌ توانیویانه‌ شه‌پۆلی ده‌نگیی ئه‌و مۆزیكانه‌ وه‌ربگرن و بۆیه‌ داوایان له‌و كۆمپانیایه‌ كردووه‌ كه‌ مۆزیكی زیاتر په‌خش بكات و به‌رده‌وام بێت، پاشان كۆمپانیاكه‌ كاره‌كانی به‌شێوه‌یه‌كی ڕێكخراوتر كردووه‌ و له‌ ژێر ناوی ڕادیۆی (KDKA)به‌رده‌وام بووه‌، ئه‌م پیتانه‌ش هیچ مانایه‌كیان نه‌بووه‌ و هێما نه‌بوون بۆ هیچ شتێك، به‌ڵكو به‌شێوه‌یه‌كی هه‌ره‌مه‌كی هه‌ڵبژێردراون‌و له‌ساڵی(1920) دا وه‌ك یه‌كه‌م وێستگه‌ی ڕادیۆیی ناسراوه‌.
له‌ئوستورالیاش یه‌كه‌مین وێستگه‌ی ڕادیۆیی له‌شاری میلبۆرن و له‌ ساڵی (1921) دا ده‌ست به‌كار بوو.
له‌ساڵی (1922)دا كۆمپانیای په‌خشی به‌ریتانیی به‌ ناوی(BBC) له‌ به‌ریتانیا وه‌ك یه‌كه‌مین ئیستگه‌ی ڕادیۆیی په‌خشی خۆی ده‌ستپێكرد و له‌هه‌مان ساڵیشدا له‌ فه‌ره‌نسا و له‌تاوه‌ری ئیفڵه‌وه‌ یه‌كه‌مین په‌خشی ڕێكخراوی ڕادیۆیی ڕاگه‌یه‌ندرا، دواتریش له‌هه‌مان ساڵدا ئیستگه‌یه‌كی ڕادیۆیی له‌یه‌كێتی سۆڤییه‌تی ئه‌و كاته‌دا ده‌ست به‌كار بوو.
له‌ساڵی(1923) دا ئیستگه‌ی په‌خشی ڕادیۆیی له‌ هه‌ریه‌ك له‌ به‌لژیكا و چیكسلۆڤاكیای پێشوو و ئه‌ڵمانیا و ئیسپانیا دامه‌زران، پاشانیش له‌ فینله‌ندا و ئیتاڵیا .
له‌ ساڵی 1924 یشدا نه‌رویژ‌و پۆڵۆنیا و مه‌كسیك بوونه‌ خاوه‌نی په‌خشی ڕادیۆیی خۆیان و له‌ساڵی 1925یش ژاپۆن یه‌كه‌م ئێستگه‌ی ڕادیۆیی دامه‌زراند
له‌ساڵی 1927دا له‌ هیند یه‌كه‌مین په‌خشی ڕادیۆیی ده‌ستی پێكرد و دواتریش وڵاتانی دیكه‌ی جیهان.
چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر‌و له‌ ساڵی (2011)دا ئه‌كادیمیای ڕادیۆیی ئیسپانیا بیرۆكه‌ی دانانی ڕۆژێكی جیهانیی بۆ یادكردنه‌وه‌ی یه‌كه‌مین په‌خشی ڕادیۆیی له‌جیهاندا خسته‌ به‌رده‌م ڕێكخراوی یۆنسكۆی سه‌ر به‌نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و چه‌ند مێژوویه‌ك بۆ ئه‌و ڕۆژه‌ پێشنیار كرا، له‌وانه‌ (6)ی ئۆكتۆبه‌ر كه‌ ڕۆژی له‌دایكبوونی (جینالد فسندن)ه‌ كه‌ به‌یه‌كه‌مین داهێنه‌ری په‌خشی ده‌نگداده‌نرێت، هه‌روه‌ها(25)ی ته‌موز ده‌ستنیشانكرا كه‌ ئه‌و ڕۆژه‌ بوو (گولیلمۆ ماركۆنی) یه‌كه‌مین په‌یوه‌ندی بێته‌لی به‌به‌كارهێنانی جفره‌ی مۆرس به‌كارهێنا له‌ساڵی 1896 دا، پاشان ڕۆژی (30) ئۆكتۆبه‌ریش یه‌كێكی تر بوو له‌ پێشنیاره‌كان، چونكه‌ مێژووی یه‌كه‌مین په‌خشكردنی ڕۆمانی ( حرب العوالم) بوو كه‌ به‌ ده‌نگی هونه‌رمه‌ندی به‌ ناوبانگی جیهانی ( ئه‌رسۆن ویڵز) له‌ ساڵی (1938)دا خوێندرایه‌وه‌.
دواتر له‌ناو ئه‌نجومه‌نی جێبه‌جێكاری یۆنسكۆدا ڕۆژی (13)ی شوبات دیاریكرا بۆ ڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ، چونكه‌ له‌و ڕۆژه‌دا و له‌ساڵی (1946)دا یه‌كه‌مین په‌خشی ئێستگه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌ستی پێكرد.
دواتر له‌ خولی(36)ی ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان مشتومڕی له‌سه‌ر كرا‌و له‌مانگی كانوونی یه‌كه‌می(2012)دا كۆمه‌ڵه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان بڕیاریدا (13)ی شوباتی هه‌موو ساڵێك بكرێته‌ ڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ
به‌پێی داتاكان تاساڵی 2015 پانزه‌ هه‌زار ئێستگه‌ی ڕادیۆیی هه‌بووه‌ و (75%)ی ماڵان له‌وڵاتانی تازه‌ پێگه‌یشتوودا ڕادیۆیان هه‌یه‌.
(70%)ی دانیشتوانی جیهان له‌ڕێی ته‌له‌فۆنی مۆبایله‌وه‌ گوێ له‌ ڕادیۆ ده‌گرن.
هه‌ر به‌پێی ئاماره‌كان (608) ملیار كه‌س له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا گوێ له‌ ڕادیۆ ده‌گرن.

 

پەیوەندی

بۆ پەیوەندی کردن بە بەرێوەبەرایەتی تۆڕی هەواڵی هەولێر ئەو ئیمێل و ژمارە مۆبایلانەی خوارەوە بەکاربێنە

  • ناونیشنا : عێراق - هەولێر - بەرامبەر نەخۆشخانەی سەنتەری دڵ

  • ئیمێل : عنوان البريد الإلكتروني هذا محمي من روبوتات السبام. يجب عليك تفعيل الجافاسكربت لرؤيته.

  • ماڵپەر :٠٠٩٦٤٧٥٠٤٥٤٧٩٣٧

    ماڵپەر : ٠٠٩٦٤٧٥٠٤٦٦١٧٤٥